Jakie są rodzaje sztuk pięknych? Podział i charakterystyka

Sztuki piękne to historyczne określenie dziedzin twórczości nastawionych przede wszystkim na wartości estetyczne. Współcześnie mówi się częściej o sztukach wizualnych, ponieważ obok malarstwa, rzeźby czy architektury obejmują one także fotografię, film, wzornictwo, instalacje i nowe media.

Czym są sztuki piękne?

Termin „sztuki piękne” pojawił się w XVIII wieku. W klasycznym ujęciu obejmował poezję, literaturę piękną, muzykę oraz plastykę. Każda z tych dziedzin posługuje się innymi środkami wyrazu, na przykład dźwiękiem, słowem, rytmem, barwą, linią albo przestrzenią.

W XIX i XX wieku część dziedzin wyodrębniono jako sztuki plastyczne, czyli twórczość opartą przede wszystkim na formie, kształcie i obrazie. Tradycyjny zestaw tworzą architektura, rzeźba, malarstwo, rysunek i grafika. Z czasem rozwój fotografii, filmu i technologii cyfrowych poszerzył ten podział. Stąd współczesne określenie „sztuki wizualne”, odnoszące się do dzieł odbieranych głównie za pomocą wzroku.

Podział wiąże się także z funkcją dzieła. Sztuka autonomiczna ma przede wszystkim wywoływać przeżycie estetyczne lub skłaniać do refleksji, natomiast sztuka użytkowa łączy walory artystyczne z konkretnym zastosowaniem. Przykładem tej drugiej jest projektowanie mebli, plakatów, opakowań albo budynków.

Klasyczne sztuki plastyczne

Pięć tradycyjnych dziedzin różni się materiałem, sposobem tworzenia i relacją dzieła z przestrzenią. Ich podstawowe cechy przedstawia tabela:

Architektura różni się od zwykłego obiektu budowlanego tym, że łączy funkcję, konstrukcję i formę w przemyślaną całość. Do jej typów należą między innymi architektura mieszkalna, sakralna, rządowa, rekreacyjna, komercyjna i użyteczności publicznej.

Rzeźba jest dziedziną form przestrzennych, ale nie każda forma przestrzenna jest rzeźbą. O przeznaczeniu artystycznym decyduje między innymi brak funkcji użytkowej. Dom, krzesło czy urządzenie mogą mieć ciekawy kształt, lecz pozostają przedmiotami użytkowymi.

W malarstwie podstawowym środkiem wyrazu jest plama barwna, czyli ślad pigmentu o określonym kształcie, wielkości i kolorze. Rysunek opiera się natomiast na linii. Może pełnić funkcję artystyczną albo użytkową, jak rysunek techniczny, plan czy diagram. Grafika warsztatowa wykorzystuje matrycę, z której wykonuje się kolejne odbitki. Grafika użytkowa ma cel praktyczny i obejmuje między innymi plakaty, reklamy, banknoty oraz znaki pocztowe.

Sztuki wizualne i nowe media

Określenie „sztuki wizualne” jest szersze niż tradycyjny termin „sztuki plastyczne”. Nie ogranicza się do klasycznych materiałów i technik, lecz obejmuje także obraz fotograficzny, ruchomy obraz, projektowanie oraz działania w przestrzeni publicznej. Do tej grupy można zaliczyć:

• Fotografię, która rejestruje obraz za pomocą światła, obecnie najczęściej w formie cyfrowej.
• Film i animację, wykorzystujące sekwencję obrazów oraz ruch, dźwięk i montaż.
• Wzornictwo przemysłowe, czyli projektowanie przedmiotów przeznaczonych do produkcji seryjnej.
• Komiks, który buduje narrację za pomocą zestawionych obrazów i krótkich tekstów.
• Instalację artystyczną, łączącą obiekty, przestrzeń, światło, dźwięk lub ruch.
• Architekturę wnętrz i wystawiennictwo, podporządkowujące aranżację zarówno funkcji, jak i estetyce.

Rozwój technologii cyfrowych doprowadził do powstania nowych mediów. Artysta może dziś korzystać z fotografii cyfrowej, grafiki komputerowej, projekcji, nagrań wideo, animacji, interaktywnych programów czy obiektów reagujących na obecność odbiorcy. Dlatego granica między obrazem, filmem, rzeźbą i instalacją nie jest już wyraźna.

Rzeźba i malarstwo – podstawowe podziały

Najprostszy podział rzeźby wynika ze sposobu oglądania dzieła. Rzeźba pełnoplastyczna jest dostępna z wielu stron, a często można ją obejść dookoła. Relief pozostaje związany z płaszczyzną tła i jest przeznaczony głównie do oglądania z jednej strony.

• Rzeźba pełnoplastyczna ma formę niezależną od ściany i można ją oglądać ze wszystkich stron.
• Relief wypukły ma kompozycję wystającą ponad powierzchnię tła.
• Relief wklęsły powstaje przez wybranie materiału w głąb płyty.
• Rzeźba przyścienna jest związana z architekturą i może być oglądana z przodu oraz częściowo z boku.

W malarstwie klasyfikacja często dotyczy tematu obrazu, a nie techniki wykonania. Wyróżnia się malarstwo przedstawiające i nieprzedstawiające. To drugie wiąże się z abstrakcją, czyli kompozycją linii, plam, form lub barw niezależną od rozpoznawalnego wyglądu rzeczy.

Do najczęstszych gatunków malarstwa przedstawiającego należą:

• Pejzaż przedstawiający rzeczywisty albo wyobrażony krajobraz.
• Portret ukazujący konkretną osobę lub jej podobiznę.
• Martwa natura przedstawiająca zestaw nieożywionych przedmiotów.
• Akt ukazujący nagą postać ludzką.
• Malarstwo rodzajowe pokazujące sceny z codziennego życia.
• Malarstwo historyczne odnoszące się do wydarzeń z przeszłości.

Rysunek artystyczny może być realistyczny, karykaturalny albo abstrakcyjny. Szkic jest szybkim zapisem obserwacji lub pomysłu. Studium rysunkowe wymaga dokładniejszej obserwacji. Zwykle powstaje w kilku etapach:

1. Artysta umieszcza obiekt na płaszczyźnie i ustala jego ogólną kompozycję.
2. Sprawdza proporcje oraz relacje przestrzenne między poszczególnymi elementami.
3. Określa kontur, zaczynając od zarysu ogólnego, a następnie dodając szczegóły.
4. Modeluje formę za pomocą kresek i światłocienia, od partii najjaśniejszych do najciemniejszych.

Street art jako sztuka w przestrzeni publicznej

Street art, czyli sztuka uliczna, obejmuje działania artystyczne realizowane na murach, budynkach, ulicach i innych elementach przestrzeni publicznej. Nie jest jedną techniką, lecz szeroką grupą form. Często komentuje wydarzenia społeczne, polityczne i obyczajowe, a jego odbiorcą jest przypadkowy przechodzień.

Najczęściej spotykane formy street artu to:

• Graffiti – napisy, rysunki i obrazy wykonywane sprayem, markerami lub szablonami.
• Murale – wielkoformatowe malowidła ścienne o treści dekoracyjnej, edukacyjnej, reklamowej albo upamiętniającej.
• Wlepki – małe samoprzylepne formy z rysunkiem, grafiką lub tekstem.
• Obrazy anamorficzne – prace wykorzystujące perspektywę i widoczne w pełni z określonego punktu.

Street art może powstawać legalnie, na zamówienie lub bez zgody właściciela miejsca. Ta różnica dotyczy sposobu realizacji i statusu pracy, a nie samej formy artystycznej.

Czy granice między dziedzinami są sztywne?

Współczesna sztuka często łączy środki wyrazu kilku dziedzin. Obraz może zawierać elementy przestrzenne, rzeźba może być częścią instalacji, a fotografia może zostać przetworzona cyfrowo i połączona z filmem. Takie realizacje określa się jako techniki mieszane lub kombinowane.

Klasyczny podział nadal pomaga rozpoznawać materiał, warsztat i sposób budowania dzieła. Nie opisuje jednak wszystkich współczesnych praktyk. Dzisiejszy artysta może korzystać równocześnie z farby, metalu, dźwięku, projekcji i narzędzi cyfrowych, dlatego ważniejszy od sztywnej etykiety bywa cel pracy, jej forma oraz sposób oddziaływania na odbiorcę.

Słownik pojęć

Abstrakcja – sztuka oderwana od przedstawiania rozpoznawalnych przedmiotów, oparta na układzie linii, plam, barw lub brył.

Kontur – linia wyznaczająca zarys postaci albo przedmiotu na płaszczyźnie.

Matryca – forma opracowana przez grafika, służąca do wykonywania odbitek.

Nowe media – środki wyrazu artystycznego wykorzystujące współczesne technologie, często opierające się na zapisie cyfrowym.

Plama barwna – ślad pigmentu o określonym kształcie, wielkości i kolorze.

Relief – kompozycja rzeźbiarska wykonana na płycie, z pozostawieniem części tła.

Studium rysunkowe – dokładne przedstawienie obserwowanego obiektu, zwykle poprzedzone szkicami.

Sztuka użytkowa – projektowanie i wytwarzanie przedmiotów codziennego użytku, które łączą funkcję praktyczną z walorami artystycznymi.

Sztuki wizualne – dziedziny twórczości odbierane przede wszystkim za pomocą wzroku, zarówno tradycyjne, jak i wykorzystujące nowe media.

Techniki mieszane – sposoby tworzenia łączące środki i materiały charakterystyczne dla różnych dziedzin sztuki.