Trzy główne rodzaje kolumn greckich to porządek dorycki, joński i koryncki. Najłatwiej rozpoznać je po bazie, proporcjach trzonu oraz kształcie głowicy: dorycka jest ciężka i pozbawiona bazy, jońska ma charakterystyczne woluty, a koryncka wyróżnia się liśćmi akantu.
Czym są porządki architektoniczne?
Kolumna jest pionową podporą, która może podtrzymywać belkowanie, a jednocześnie pełnić funkcję dekoracyjną. Jej podstawowe części to baza, czyli podstawa, trzon – środkowy słup – oraz głowica (kapitel), wieńcząca całość i podpierająca belkowanie.
Porządek architektoniczny to system zasad określający proporcje kolumny, sposób opracowania jej trzonu i wygląd głowicy. W architekturze starożytnej Grecji wykształciły się trzy główne porządki: dorycki, joński i koryncki.
Rodzaje kolumn greckich – szybkie porównanie
| Porządek | Baza | Trzon | Głowica |
|---|---|---|---|
| Dorycki | Brak, kolumna stoi na stylobacie | Masywny, zwężający się ku górze, zwykle 16–20 kanelur | Echinus i abakus |
| Joński | Obecna, profilowana | Smukły, z gęstym kanelowaniem, zwykle około 24 żłobień | Woluty i abakus |
| Koryncki | Obecna, często trójdzielna | Smukły, zwykle z 24 kanelurami | Kalatos z liśćmi akantu i małymi wolutami |
Charakterystyka porządków greckich
Porządek dorycki
Kolumna dorycka jest najbardziej masywna i oszczędna w dekoracji. Nie ma bazy, dlatego jej trzon spoczywa bezpośrednio na stylobacie, czyli najwyższym stopniu podbudowy świątyni. To najważniejsza cecha pozwalająca odróżnić ją od kolumn jońskich i korynckich.
Trzon lekko zwęża się ku górze i jest pokryty pionowymi żłobieniami, nazywanymi kanelurami. W porządku doryckim jest ich zwykle od 16 do 20. Głowica ma prostą budowę. Składa się z echinusa, czyli zaokrąglonej części przypominającej spłaszczoną poduszkę, oraz abakusa – kwadratowej płyty wieńczącej głowicę.
Wrażenie ciężaru i surowości wynika zarówno z proporcji, jak i z ograniczonej liczby ozdób. Przy rozpoznawaniu tego porządku należy zwrócić uwagę przede wszystkim na brak bazy, masywny trzon oraz prostą głowicę.
Najważniejsze cechy porządku doryckiego to:
- Brak bazy i bezpośrednie oparcie na stylobacie.
- Masywny, lekko zwężający się ku górze trzon.
- 16–20 pionowych kanelur.
- Głowica złożona z echinusa i abakusa.
Porządek joński
Kolumna jońska jest smuklejsza i delikatniejsza od doryckiej. Stoi na profilowanej bazie, a jej trzon ma proporcje bardziej wydłużone. Kanelury są węższe i gęstsze, najczęściej jest ich około 24.
Najłatwiej rozpoznać ją po głowicy. Jej charakterystycznym elementem są woluty, czyli spiralne zwoje przypominające baranie rogi. Nad nimi znajduje się abakus, zwykle bardziej rozbudowany niż w porządku doryckim.
W porządku jońskim stosowano różne odmiany bazy, dlatego jej szczegółowy profil może się zmieniać. Nie zmienia to jednak podstawowej zasady rozpoznawania: obecna baza, smukły kanelowany trzon i głowica z wolutami wskazują na porządek joński.
O porządku jońskim świadczą przede wszystkim następujące elementy:
- Profilowana baza u podstawy kolumny.
- Smukły trzon z około 24 kanelurami.
- Głowica z charakterystycznymi wolutami.
- Delikatniejsze proporcje i bogatsze opracowanie detalu niż w porządku doryckim.
Porządek koryncki
Porządek koryncki rozwinął się później niż dorycki i joński. Pod względem proporcji przypomina porządek joński, ponieważ również ma bazę, smukły trzon i pionowe kanelury. Najważniejsza różnica dotyczy głowicy.
Głowica koryncka ma formę koszyka zwanego kalatosem. Pokrywają go zwykle dwa rzędy stylizowanych liści akantu, rozchylających się na zewnątrz. Nad liśćmi mogą znajdować się niewielkie woluty, nawiązujące do porządku jońskiego. Rozbudowana dekoracja sprawia, że jest to najbardziej ozdobny spośród trzech głównych porządków greckich.
Kolumna koryncka stoi na bazie, często trójdzielnej, a jej trzon zazwyczaj ma 24 kanelury. Sam trzon może wyglądać podobnie do jońskiego, dlatego o identyfikacji decyduje przede wszystkim głowica z liśćmi akantu.
Porządek koryncki można rozpoznać po następujących cechach:
- Obecność profilowanej, często trójdzielnej bazy.
- Smukły trzon z pionowym kanelowaniem.
- Głowica w formie kalatosu.
- Dwa rzędy liści akantu oraz niewielkie woluty.
Porządki rzymskie jako rozwinięcie wzorów greckich
Rzymianie przejęli trzy porządki greckie i rozwinęli je, tworząc także własne rozwiązania. Porządek toskański nawiązuje do doryckiego, ale ma bazę i gładki, pozbawiony kanelur trzon. Jego głowica pozostaje podobna do doryckiej, z echinusem i abakusem.
Porządek kompozytowy łączy elementy jońskie i korynckie. Jego głowica zestawia woluty charakterystyczne dla porządku jońskiego z liśćmi akantu typowymi dla porządku korynckiego. Nie są to jednak dodatkowe główne rodzaje kolumn greckich, lecz późniejsze rzymskie rozwinięcia klasycznych wzorów.
