Kubizm to nurt artystyczny, który na początku XX wieku odrzucił tradycyjną perspektywę i realistyczne naśladowanie rzeczywistości. Artyści rozbijali przedmioty na geometryczne płaszczyzny, a następnie przedstawiali ich różne strony jednocześnie. Nazwa pochodzi od francuskiego słowa cube, czyli kostka lub sześcian.
Czym jest kubizm?
Kubizm rozwinął się we Francji około 1907 roku, przede wszystkim w malarstwie, ale także w rzeźbie. Jego twórcy nie chcieli już przedstawiać świata wyłącznie tak, jak widzi go oko z jednego, ustalonego punktu. Zamiast tego próbowali pokazać, co umysł wie o przedmiocie – jego budowę, różne powierzchnie i przestrzenne zależności.
W tradycyjnym malarstwie perspektywa zbieżna tworzy iluzję głębi. Przedmioty oddalone od widza stają się mniejsze, a linie prowadzące w głąb obrazu zbiegają się w określonym punkcie. Kubiści świadomie odrzucili tę zasadę. Na płaskim płótnie zestawiali obok siebie fragmenty oglądane z różnych stron, jakby widz jednocześnie patrzył na przedmiot z przodu, z boku i z góry.
Dlatego kubizm nie jest po prostu „brzydkim malowaniem” ani przypadkowym deformowaniem kształtów. To przemyślany sposób budowania obrazu, w którym ważniejsza od powierzchownego podobieństwa staje się struktura rzeczy.
Jakie są główne cechy kubizmu?
Podstawową metodą kubistów była geometryzacja, czyli upraszczanie form i sprowadzanie ich do podstawowych brył. Wpływ na ten sposób myślenia miał Paul Cézanne, który wskazywał, że kształty występujące w naturze można analizować przez odniesienie do kuli, stożka i walca.
Artysta mógł więc potraktować gitarę, twarz albo butelkę jak układ płaszczyzn i brył. Następnie rozbijał obiekt na części, zmieniał ich wzajemne położenie i układał je na płótnie tak, aby pokazać więcej niż jeden punkt widzenia. Ten proces nazywa się dekonstrukcją lub dekompozycją formy.
Najważniejsze cechy formalne kubizmu to:
- Geometryzacja – sprowadzanie postaci i przedmiotów do kul, stożków, walców, sześcianów oraz płaskich wielokątów.
- Wielopłaszczyznowość – przedstawianie różnych stron obiektu jednocześnie.
- Odrzucenie perspektywy zbieżnej – rezygnacja z jednej, logicznie ustalonej głębi obrazu.
- Ograniczenie światłocienia – forma wynika przede wszystkim z układu płaszczyzn, a nie z realistycznego modelowania światłem.
- Dekompozycja – rozbicie przedmiotu na fragmenty, które nie muszą zachowywać jego naturalnego układu.
Tematami obrazów kubistycznych były między innymi martwe natury, portrety, akty i pejzaże. Zmiana dotyczyła więc nie tyle tego, co przedstawiano, ile sposobu konstruowania przedstawienia. Kubizm pozostawał związany z rzeczywistością, choć pokazywał ją w sposób mocno przekształcony. Z tego powodu nie należy utożsamiać go z czystą abstrakcją.
Jak zmieniał się kubizm?
Rozwój nurtu można przedstawić jako przejście od upraszczania obserwowanej rzeczywistości, przez jej analityczne rozbijanie, aż po ponowne budowanie obrazu z uproszczonych znaków i materiałów. Prekubizm wyrósł między innymi z zainteresowania twórczością Cézanne’a. Później Picasso i Braque rozwinęli język, który doprowadził do powstania dwóch najważniejszych faz – analitycznej i syntetycznej.
Różnice między tymi etapami najlepiej pokazuje zestawienie:
| Faza | Charakterystyka | Technika i paleta | Główny cel |
|---|---|---|---|
| Prekubizm | Uproszczenie natury i pierwsze odejście od realistycznej budowy postaci oraz przestrzeni. | Stonowane brązy, zielenie i szarości, zgeometryzowane bryły. | Poszukiwanie nowej konstrukcji obrazu pod wpływem Cézanne’a. |
| Kubizm analityczny | Silne rozbicie przedmiotów na pryzmatyczne fragmenty i płaszczyzny. | Najczęściej monochromatyczna paleta, zwłaszcza szarości, brązy i czernie. | Analiza budowy obiektu i pokazanie go z wielu punktów widzenia. |
| Kubizm syntetyczny | Uproszczenie i ponowne scalanie form w bardziej czytelne kompozycje. | Żywsze kolory, kolaż, fragmenty gazet, tapet, biletów i imitacji faktur. | Budowanie obrazu z prostych znaków, płaszczyzn i realnych materiałów. |
Kubizm analityczny, rozwijany szczególnie w latach 1907–1912, skupiał się na rozłożeniu przedmiotu na części. Obraz mógł przypominać układ wielu nakładających się powierzchni, przez co rozpoznanie tematu wymagało od widza aktywnego odczytywania kompozycji. Stąd określenie, że kubiści malowali bardziej dla umysłu niż dla oka.
W kubizmie syntetycznym artyści zaczęli upraszczać formy i budować je z większych, wyraźniejszych elementów. Od około 1912 roku pojawiały się kolaże, czyli kompozycje, w których do obrazu przyklejano między innymi fragmenty gazet, tapet i papieru. Materiał nie był już tylko imitowany farbą. Stawał się częścią dzieła i jednocześnie zachowywał związek z codzienną rzeczywistością.
Za ważny punkt wyjścia dla kubizmu często uznaje się obraz Panny z Awinionu Pabla Picassa z 1907 roku. Dzieło radykalnie deformuje ludzkie ciała, rezygnuje z tradycyjnego modelowania postaci i pokazuje, że obraz może tworzyć własny porządek zamiast naśladować wygląd świata.
Kto tworzył kubizm?
Najważniejsze nazwiska związane z rozwojem tego nurtu to:
- Pablo Picasso – współtwórca kubizmu i autor między innymi Panien z Awinionu.
- Georges Braque – prekursor i najważniejszy współpracownik Picassa w okresie kształtowania kubizmu analitycznego.
- Juan Gris – artysta kojarzony szczególnie z uporządkowanymi, klarownymi kompozycjami kubizmu syntetycznego.
- Fernand Léger – twórca rozwijający własną odmianę geometryzacji i bryłowego traktowania postaci oraz przedmiotów.
Do artystów związanych z nurtem zalicza się także między innymi Jeana Metzingera, Alberta Gleizes’a, Francisa Picabię i Louisa Marcoussisa. Choć Picasso i Braque stali się symbolami kubizmu, kierunek rozwijał się dzięki pracy wielu twórców.
Dlaczego kubizm jest ważny?
Kubizm zmienił sposób myślenia o obrazie. Płótno przestało być wyłącznie oknem, przez które widz ogląda iluzję świata. Stało się samodzielną powierzchnią, na której można układać płaszczyzny, znaki, materiały i fragmenty różnych punktów widzenia.
Ten sposób konstruowania dzieła otworzył drogę do dalszego rozwoju sztuki nowoczesnej, w tym abstrakcji, konstruktywizmu i innych kierunków awangardowych. Najważniejsza lekcja kubizmu polega na tym, że artysta nie musi kopiować wyglądu rzeczy. Może analizować ich budowę, przekształcać ją i tworzyć własny, świadomy porządek obrazu.
