Kubizm i futuryzm należały do awangardy początku XX wieku, ale miały odmienne cele. Kubizm analizował strukturę przedmiotu i przedstawiał ją statycznie, z wielu punktów widzenia. Futuryzm koncentrował się na ruchu, szybkości oraz energii nowoczesnego miasta i techniki.
Kubizm a futuryzm – najważniejsze różnice
Poniższa tabela pokazuje, czym oba nurty różniły się w podejściu do obrazu, czasu i tematyki:
| Cecha | Kubizm | Futuryzm |
|---|---|---|
| Główny cel | Analiza struktury przedmiotu i budowanie go z geometrycznych płaszczyzn | Ukazanie dynamizmu, energii i tempa współczesnego życia |
| Podejście do ruchu | Ruch nie jest głównym tematem. Obraz pozostaje zasadniczo statyczny | Ruch staje się centralnym motywem, często przedstawianym przez nakładanie kolejnych faz |
| Stosunek do techniki | Technika nie stanowi podstawowego przedmiotu zainteresowania | Maszyny, wynalazki i szybkość są symbolami nowoczesności |
| Perspektywa | Odrzucona na rzecz wielopunktowości, czyli jednoczesnego pokazania różnych stron obiektu | Rozbita i podporządkowana wrażeniu ruchu oraz zmienności widzenia |
| Tematyka | Martwa natura, instrumenty, butelki, gazety, stoły, portrety | Miasto, samochody, pociągi, tłum, maszyny, wojna i życie uliczne |
Kubizm – analiza formy zamiast obrazu ruchu
Kubizm rozwinął się we Francji około 1907 roku, między innymi w twórczości Pabla Picassa i Georges’a Braque’a. Jego źródeł szuka się w malarstwie Paula Cézanne’a, który upraszczał naturę do podstawowych brył: kuli, stożka i walca. Kubistów interesowało nie tyle wierne odtworzenie wyglądu rzeczy, ile pokazanie jej konstrukcji.
Dlatego przedmiot rozbijano na geometryczne płaszczyzny i składano na nowo. Tradycyjna perspektywa zakładała oglądanie obiektu z jednego, ustalonego miejsca. Kubizm zastępował ją wielopunktowością. Na jednym obrazie można było zobaczyć jednocześnie bok, przód i górną część przedmiotu. Była to raczej analiza intelektualna niż zapis chwilowego wrażenia.
W kubizmie szczególne znaczenie miała martwa natura. Butelki, kieliszki, instrumenty muzyczne czy gazety pozwalały artystom badać relacje między kształtem, płaszczyzną i przestrzenią. W kubizmie syntetycznym pojawił się także kolaż, między innymi z użyciem fragmentów gazet i tapet. Obraz przestawał udawać okno na rzeczywistość, a stawał się samodzielnie skonstruowaną powierzchnią.
Futuryzm – obraz energii i szybkości
Futuryzm narodził się we Włoszech na początku XX wieku. Jego twórcy odrzucali kult przeszłości i szukali języka dla świata zmienianego przez przemysł, komunikację i urbanizację. Fascynowały ich maszyny, elektryczność, hałas ulicy, tłum oraz tempo wielkiego miasta.
Futuryści nie chcieli jedynie pokazać przedmiotu. Próbowali przedstawić jego ruch w czasie. W tym celu nakładali na siebie kolejne fazy działania, rozciągali kontury i tworzyli przenikające się plany. Przedmiot mógł wyglądać jak rozmazany, ponieważ obraz miał oddawać sposób widzenia obiektu podczas ruchu, a nie jego nieruchomy kształt.
Dobrym przykładem jest przedstawianie biegnącego człowieka, jadącego samochodu albo psa, którego nogi i smycz powtarzają się w kilku pozycjach. W pracach Umberta Boccioniego, Giacoma Balli czy Gino Severiniego forma wydaje się pulsować. Futuryzm był więc bardziej emocjonalny i fizyczny niż analityczny kubizm.
Główne zainteresowania futurystów można ująć w kilku punktach:
- Szybkość jako znak nowoczesnego życia.
- Maszyna jako symbol siły, przemiany i postępu.
- Miasto z jego ruchem, hałasem i wielkomiejskim tłumem.
- Wojna i bunt jako wyraz zerwania z tradycją oraz zastojem.
Najważniejsza różnica – czas przedstawiony na obrazie
Oba nurty odchodziły od klasycznej perspektywy, lecz robiły to z innych powodów. Kubizm pokazywał kilka aspektów przedmiotu jednocześnie, jakby łączył różne obserwacje w jednym momencie. Można mówić o symultaniczności, czyli współistnieniu wielu punktów widzenia na jednej płaszczyźnie.
Futuryzm również nakładał na siebie różne ujęcia, ale chciał pokazać ich następstwo. Kolejne pozycje ciała lub maszyny sugerowały upływ czasu i kierunek ruchu. W kubizmie wielość widoków służyła poznaniu konstrukcji rzeczy, a w futuryzmie – odtworzeniu jej energii.
Najprościej rozpoznać różnicę, zadając pytanie: czy artysta bada, z czego przedmiot jest zbudowany, czy pokazuje, jak porusza się w przestrzeni? Pierwsza odpowiedź prowadzi zwykle do kubizmu, druga do futuryzmu.
Wspólne korzenie, odmienne rezultaty
Kubizm i futuryzm należały do modernistycznej awangardy i oba podważały tradycyjne zasady przedstawiania. Łączyło je zainteresowanie uproszczeniem formy, odejściem od jednej perspektywy oraz poszukiwaniem nowego języka artystycznego. Futuryści czerpali z rozwiązań kubistycznych, lecz skierowali je ku ruchowi i doświadczeniu nowoczesności.
Kubizm zrewolucjonizował strukturę obrazu, a futuryzm wprowadził do sztuk wizualnych wyraźne poczucie energii, czasu i dynamiki. Dlatego podobieństwo geometrycznych, rozbitych form nie powinno prowadzić do utożsamiania obu nurtów. O ich odmienności decyduje przede wszystkim cel przedstawienia.
