Sztuki wizualne to wszystkie dziedziny twórczości artystycznej, których głównym kanałem odbioru jest wzrok. Obejmują zarówno klasyczne malarstwo, rzeźbę, architekturę, rysunek i grafikę, jak i instalacje, performance oraz dzieła wykorzystujące nowe media.
Czym są sztuki wizualne?
Określenie „sztuki wizualne” jest szersze niż tradycyjne pojęcia „sztuki piękne” i „sztuki plastyczne”. Dawne klasyfikacje skupiały się przede wszystkim na malarstwie, rzeźbie, architekturze, rysunku i grafice. Współczesne rozumienie uwzględnia także fotografię, film, komiks, typografię, wzornictwo, instalację artystyczną, street art oraz formy cyfrowe.
Podstawą odbioru pozostaje percepcja wzrokowa, ale dzieło może oddziaływać także przestrzenią, ruchem, światłem, dźwiękiem lub udziałem widza. Z tego powodu granice między poszczególnymi dziedzinami nie są sztywne. Technologia pozwala łączyć obraz, obiekt, projekcję i działanie artysty w jednej pracy.
Jak dzielimy sztuki wizualne?
Najłatwiej rozpocząć klasyfikację od pięciu tradycyjnych dziedzin. Tabela pokazuje ich podstawowe cechy oraz przykładowe techniki:
| Dziedzina | Charakterystyka | Przykładowa technika |
|---|---|---|
| Architektura | Projektowanie form przestrzennych, które łączą funkcję, konstrukcję i formę | Projektowanie budynku |
| Rzeźba | Kształtowanie trójwymiarowych, zwykle nieużytkowych kompozycji | Modelowanie w glinie |
| Malarstwo | Budowanie obrazu za pomocą plam barwnych na płaszczyźnie | Olej na desce |
| Rysunek | Przedstawianie kształtów za pomocą linii, konturu i kreski | Rysunek ołówkiem |
| Grafika | Tworzenie odbitek z opracowanej matrycy lub obrazu cyfrowego | Drzeworyt |
Dziedziny klasyczne – cechy i przykłady
Architektura
Architektura obejmuje materialne formy przestrzenne, przede wszystkim budynki. Obiekt staje się dziełem sztuki architektonicznej wtedy, gdy poza funkcją i konstrukcją ma także świadomie ukształtowaną formę oraz wartości estetyczne lub symboliczne. Dobry projekt łączy te trzy elementy tak, aby funkcja nie niszczyła formy, a forma nie uniemożliwiała użytkowania.
Przykładami typów architektury są budynki mieszkalne, sakralne, rządowe, rekreacyjne, komercyjne i użyteczności publicznej. Ratusz Staromiejski w Toruniu reprezentuje architekturę rządową, cerkiew Świętej Marii Magdaleny w Warszawie – architekturę sakralną, a stadion – architekturę rekreacyjną.
Rzeźba
Rzeźba tworzy formy trójwymiarowe, mające wysokość, szerokość i głębokość. Do jej wykonania można wykorzystać między innymi glinę, drewno, kamień lub metal. O tym, że przedmiot jest rzeźbą, nie decyduje sam przestrzenny kształt, lecz także jego artystyczny charakter i brak podstawowej funkcji użytkowej.
Najważniejszy podział wyróżnia rzeźbę pełnoplastyczną oraz relief. Rzeźba pełnoplastyczna jest przeznaczona do oglądania ze wszystkich stron, jak „Apollo i Dafne” Gian Lorenza Berniniego. Relief przylega do płaszczyzny i ogląda się go głównie z jednej strony. Relief wypukły wystaje ponad tło, natomiast relief wklęsły znajduje się poniżej jego powierzchni. Przykładem reliefu wypukłego jest fragment rzymskiego sarkofagu.
Malarstwo
Istotą malarstwa jest posługiwanie się plamą barwną, najczęściej na płaskim podłożu. Farbę można nakładać pędzlem lub szpachlą, rozpryskiwać, rozlewać albo odciskać. Oprócz techniki ważny jest temat przedstawienia.
Malarstwo przedstawiające pokazuje rozpoznawalne osoby, przedmioty lub miejsca. „Dziewczyna z wiśniami” Ambrogia de Predisa to portret wykonany techniką olejną na desce, „Pejzaż z kamiennym mostem” Rembrandta przedstawia krajobraz, a „Wazon z kwiatami” Jeana-Baptiste’a Chardina jest martwą naturą. Do tej grupy należą także sceny historyczne, rodzajowe i akty. Malarstwo nieprzedstawiające, czyli abstrakcyjne, opiera się na układzie plam, linii, kolorów i form oderwanych od wiernego obrazowania rzeczywistości.
Grafika i rysunek
W grafice artystycznej podstawowe znaczenie ma matryca – forma opracowana przez artystę, z której wykonuje się kolejne odbitki. Może nią być na przykład drewniany klocek w drzeworycie albo metalowa płyta w technice metalowej. Odbitka powstaje przy użyciu farby, podłoża i często prasy graficznej.
Grafikę można rozpoznać według jej celu i sposobu wykonania:
- Grafika warsztatowa służy przede wszystkim oddziaływaniu artystycznemu, jak rycina „Drukarz Galon” Francisca Goi.
- Grafika użytkowa ma funkcję informacyjną lub komunikacyjną, jak plakat, reklama, banknot czy znaczek pocztowy.
- Grafika komputerowa wykorzystuje programy cyfrowe zamiast klasycznej matrycy, a jej odmiana artystyczna może tworzyć obrazy przeznaczone do wyświetlania lub druku.
- Techniki graficzne obejmują między innymi drzeworyt, miedzioryt i serigrafię.
Rysunek opiera się przede wszystkim na linii i konturze, czyli zarysie kształtu. Rysunek użytkowy przekazuje informację, jak plan, diagram lub rysunek techniczny. Rysunek artystyczny może być realistyczny, karykaturalny albo abstrakcyjny.
Ważne są także dwie formy pracy. Szkic jest szybkim zapisem obserwacji lub pomysłu. Studium rysunkowe powstaje dzięki pogłębionej obserwacji obiektu. Jego wykonanie zwykle przebiega w następującej kolejności:
- Zakomponowanie obiektu na płaszczyźnie za pomocą szkicu.
- Sprawdzenie proporcji oraz relacji przestrzennych.
- Określenie konturów ogólnych i szczegółowych.
- Dodanie kreskowania oraz światłocienia.
Sztuka współczesna i nowe media
Współczesne dzieła często łączą cechy kilku dziedzin. Instalacja może składać się z rzeźb, przedmiotów, światła i projekcji rozmieszczonych w przestrzeni. Performance wykorzystuje działanie artysty, czas, ciało i obecność publiczności. Asamblaż powstaje przez zestawienie gotowych przedmiotów w nową kompozycję.
Nowe media wprowadzają do sztuki obraz cyfrowy, animację, interaktywność, projekcję i narzędzia komputerowe. Praca „Bez tytułu” Anny Wysockiej, łącząca metalową formę z przestrzenią instalacji, pokazuje, że dzieło może znajdować się na pograniczu rzeźby, malarstwa i obiektu artystycznego. Takie techniki mieszane nie są błędem klasyfikacji, lecz świadectwem zmian w sposobach tworzenia.
Dlaczego klasyfikacja jest potrzebna?
Klasyfikacja sztuk wizualnych porządkuje różnorodne dzieła i ułatwia opisanie ich materiału, formy, funkcji oraz sposobu odbioru. Nie tworzy jednak zamkniętych szuflad. W sztuce współczesnej jedna praca może jednocześnie korzystać z języka grafiki, rzeźby, fotografii i nowych mediów.
