Podział dziedzin sztuki nie jest zamkniętym, niezmiennym systemem. To sposób porządkowania różnych form twórczości, który zmieniał się wraz z kulturą, technologią i poglądami na temat tego, czym jest dzieło sztuki. Dawniej mówiono przede wszystkim o sztukach pięknych i plastycznych, dziś szeroko stosuje się pojęcie sztuk wizualnych, obejmujących także fotografię, film, instalacje i nowe media.
Dlaczego podział sztuki jest płynny?
Sztuka jest pojęciem otwartym. Nie da się wskazać jednej cechy, która występowałaby we wszystkich dziełach i jednocześnie odróżniała je od rzemiosła, techniki czy nauki. To, co w jednej epoce uznawano za rzemiosło, w innej mogło zostać podniesione do rangi sztuki. Zmieniały się też środki wyrazu, materiały i funkcje przypisywane twórczości.
W starożytności i średniowieczu słowo „sztuka” oznaczało przede wszystkim umiejętność postępowania według określonych reguł. W renesansie malarstwo, rzeźba i architektura zaczęto wiązać z wiedzą, proporcją oraz indywidualnym talentem. W XVIII wieku rozpowszechnił się termin beaux-arts, czyli sztuki piękne. Współczesne klasyfikacje są szersze, a sam podział pełni głównie funkcję poznawczą, nie jest zaś prawem wyznaczającym nieprzekraczalne granice.
Tradycyjne sztuki piękne i plastyczne
Historyczne pojęcie sztuk pięknych obejmowało różne dziedziny, między innymi muzykę, poezję, teatr, taniec, architekturę, rzeźbę i malarstwo. Z czasem część z nich zaczęto określać jako sztuki plastyczne. Ich wspólną cechą było wykorzystywanie form, linii, barw, brył i przestrzeni.
Do klasycznych dziedzin sztuk plastycznych zalicza się:
- Architektura – projektowanie i kształtowanie materialnych form przestrzennych, przede wszystkim budynków. Dzieło architektoniczne łączy funkcję, konstrukcję i formę, a poza użytecznością może mieć także wartość estetyczną i symboliczną.
- Rzeźba – tworzenie kompozycji trójwymiarowych, zwykle pozbawionych funkcji użytkowej. Rzeźba pełnoplastyczna jest przeznaczona do oglądania ze wszystkich stron, natomiast relief przylega do podłoża i ogląda się go głównie z jednej strony.
- Malarstwo – posługiwanie się plamą barwną, najczęściej na płaskim podłożu. Może przedstawiać osoby, krajobrazy i przedmioty albo mieć charakter abstrakcyjny, gdy nie odwzorowuje rozpoznawalnej rzeczywistości.
- Rysunek – przedstawianie kształtów za pomocą linii i konturu. Może być artystyczny, na przykład jako szkic lub studium rysunkowe, albo użytkowy, jak rysunek techniczny, plan czy diagram.
- Grafika – dziedzina umożliwiająca wykonywanie wielu odbitek z jednej opracowanej formy. Tę formę nazywa się matrycą. Grafika artystyczna służy przede wszystkim ekspresji i oddziaływaniu estetycznemu, a grafika użytkowa obejmuje między innymi plakaty, reklamy i nadruki.
Klasyczne dziedziny można porządkować także według wymiarów dzieła. Malarstwo, rysunek, grafika i fotografia operują przede wszystkim na płaszczyźnie, choć mogą tworzyć iluzję przestrzeni. Rzeźba i architektura są natomiast formami rzeczywiście trójwymiarowymi.
Od sztuk plastycznych do sztuk wizualnych
W XIX i XX wieku rozwój techniki poszerzył zakres artystycznych środków wyrazu. Pojawienie się fotografii, filmu, druku przemysłowego, a później komputerów i zapisu cyfrowego sprawiło, że tradycyjny kanon przestał wystarczać do opisu wszystkich praktyk twórczych.
Dlatego upowszechniło się pojęcie sztuk wizualnych. Obejmuje ono zarówno klasyczne sztuki plastyczne, jak i dziedziny, których odbiór opiera się na obrazie, przestrzeni, ruchu lub cyfrowym przekazie. Do tej grupy zalicza się między innymi:
- fotografię, która wykorzystuje rejestrację obrazu za pomocą urządzenia optycznego i może mieć charakter dokumentalny, artystyczny lub eksperymentalny,
- film, łączący obraz, ruch, montaż, dźwięk i narrację,
- instalację artystyczną, czyli kompozycję złożoną z obiektów, materiałów i przestrzeni, często angażującą widza,
- street art, obecny w przestrzeni publicznej i korzystający między innymi z murali, szablonów oraz działań efemerycznych,
- grafikę komputerową, tworzoną przy użyciu programów cyfrowych, bez konieczności korzystania z tradycyjnej matrycy,
- komiks, kaligrafię, liternictwo, typografię, wzornictwo przemysłowe oraz architekturę wnętrz i wystawiennictwo.
Wspólnym mianownikiem tych dziedzin jest przede wszystkim komunikacja za pomocą obrazu i formy wizualnej. Nie oznacza to jednak, że każda z nich działa wyłącznie na wzrok. Film i instalacja mogą wykorzystywać także dźwięk, ruch, światło, a czasem dotyk lub aktywne uczestnictwo odbiorcy. Rozwój nowych mediów jeszcze bardziej rozszerzył te możliwości, wprowadzając między innymi projekcje cyfrowe, animację, sztukę internetową i środowiska interaktywne.
Tradycyjne i współczesne podejście
| Cecha | Tradycyjne sztuki piękne | Współczesne sztuki wizualne |
|---|---|---|
| Główne przykłady | Malarstwo, rzeźba, rysunek, grafika, architektura | Fotografia, film, instalacja, street art, grafika cyfrowa |
| Materiały i narzędzia | Farba, papier, płótno, kamień, drewno, metal, matryca | Obraz cyfrowy, projekcja, gotowe przedmioty, przestrzeń, media elektroniczne |
| Najczęstszy punkt odniesienia | Umiejętność warsztatowa, forma i walory estetyczne | Kontekst, idea, sposób prezentacji i relacja z odbiorcą |
| Granice dziedziny | Zwykle wyraźniej określone przez technikę i materiał | Często otwarte, łączące kilka technik oraz obszarów twórczości |
Warto odróżnić dziedzinę artystyczną od dyscypliny naukowej. Dziedzina sztuki opisuje rodzaj praktyki twórczej, taki jak malarstwo czy rzeźba. Dyscyplina naukowa jest natomiast kategorią organizującą badania, kształcenie i działalność akademicką. Te dwa porządki mogą się ze sobą łączyć, ale nie oznaczają tego samego.
Czy sztywne podziały mają jeszcze sens?
Podział dziedzin sztuki ułatwia naukę, opis dzieł i porównywanie różnych praktyk. Nie powinien jednak przesłaniać faktu, że wiele współczesnych prac powstaje na pograniczu kilku kategorii. Artysta może połączyć malarstwo z rzeźbą, fotografią, dźwiękiem i działaniem w przestrzeni.
Tak powstają techniki mieszane, nazywane także kombinowanymi lub własnymi. Wykorzystują one środki przekazu charakterystyczne dla różnych dziedzin. Jeszcze trudniejsze do sklasyfikowania są dzieła konceptualne, w których najważniejszy bywa pomysł, instrukcja albo kontekst, a nie materialny przedmiot.
Najtrafniej traktować więc klasyfikację jako mapę, a nie zamknięty katalog. Pomaga rozpoznać tradycję, technikę i sposób działania dzieła, lecz w sztuce współczesnej znaczenie mają także intencja artysty, miejsce prezentacji, odbiór publiczności i kontekst kulturowy.
Najprostszy podział prowadzi od tradycyjnych sztuk plastycznych – architektury, rzeźby, malarstwa, rysunku i grafiki – do szerzej rozumianych sztuk wizualnych, obejmujących także fotografię, film, instalację i nowe media. Granice tych dziedzin pozostają umowne i mogą zmieniać się wraz z praktyką artystyczną.
