Ekspresjonizm abstrakcyjny to niejednolity styl, lecz postawa artystyczna, która rozwinęła się w Nowym Jorku w latach 40. i 50. XX wieku. Artyści Szkoły Nowojorskiej szukali indywidualnego, autentycznego języka malarskiego, często reagując na doświadczenie wojny, lęk egzystencjalny i kryzys europejskiej kultury. Był to pierwszy amerykański nurt artystyczny o światowym znaczeniu.
Nowy Jork po wojnie – narodziny nowej sztuki
Przed II wojną światową najważniejsze ośrodki sztuki nowoczesnej znajdowały się głównie w Europie. Sytuację zmieniła emigracja artystów, krytyków i intelektualistów uciekających przed nazizmem oraz wojną. Do Stanów Zjednoczonych przybyli między innymi twórcy związani z surrealizmem, abstrakcją i europejską awangardą. Ich obecność spotkała się z aktywnością młodych malarzy amerykańskich, którzy szukali własnej drogi poza europejskimi wzorcami.
Istotne znaczenie miały nowojorskie galerie, szkoły artystyczne i miejsca spotkań, w tym otwarta przez Peggy Guggenheim w 1942 roku galeria Art of This Century. W takim środowisku uformowała się Szkoła Nowojorska. Określenie to nie oznaczało formalnego stowarzyszenia z jednolitym programem. Łączyło artystów o bardzo różnych metodach, których wspólnym punktem była wiara w wolność wypowiedzi, indywidualizm oraz możliwość nadania obrazowi autonomicznego życia.
Źródłem inspiracji stał się przede wszystkim surrealistyczny automatyzm, czyli próba dotarcia do podświadomości przez ograniczenie racjonalnej kontroli nad procesem twórczym. Amerykańscy malarze przekształcili tę ideę. Nie chodziło im o mechaniczne tworzenie pod dyktando przypadku, lecz o znalezienie takiego sposobu pracy, w którym decyzja, gest, rytm i materia obrazu ujawniały stan psychiczny artysty.
Na tę postawę nakładało się doświadczenie II wojny światowej, Zagłady i lęku przed bronią atomową. Ciemne palety, gwałtowne gesty, monumentalne formaty i poczucie pustki nie były wyłącznie efektami formalnymi. Odnosiły się do sytuacji człowieka, który utracił wiarę w stabilny porządek świata. W tym sensie ekspresjonizm abstrakcyjny pozostawał bliski egzystencjalizmowi, choć nie ilustrował wprost jego tez.
Ekspresjonizm abstrakcyjny a ekspresjonizm europejski
Oba nurty łączy przekonanie, że sztuka nie musi wiernie odtwarzać rzeczywistości. Nie należy ich jednak utożsamiać. Niemiecki ekspresjonizm, związany między innymi z grupami Die Brücke i Der Blaue Reiter, najczęściej zachowywał rozpoznawalne postacie, przedmioty lub pejzaże. Artyści deformowali je, stosowali intensywne kolory i ostre kontury, aby pokazać napięcie emocjonalne.
Ekspresjonizm abstrakcyjny poszedł dalej w stronę bezprzedmiotowości. Obraz nie musiał już przedstawiać człowieka ani konkretnego wydarzenia, aby wyrażać lęk, energię, skupienie czy doświadczenie duchowe. Wspólnym mianownikiem nie była więc określona forma, lecz sposób myślenia o twórczości. Obraz miał być śladem osobistego działania i samodzielnym doświadczeniem dla widza.
Action Painting i Color Field Painting
W obrębie Szkoły Nowojorskiej wykształciły się dwa główne sposoby rozwijania tej postawy. Action Painting koncentrowało się na geście i fizycznym procesie malowania. Color Field Painting wykorzystywało rozległe pola barwne, aby wywołać stan skupienia i kontemplacji.
| Cecha | Action Painting | Color Field Painting |
|---|---|---|
| Technika | Rozlewanie, kapanie, chlapanie i energiczne pociągnięcia narzędziem | Budowanie dużych, spokojnych płaszczyzn i relacji między kolorami |
| Główny cel | Ujawnienie procesu, gestu i napięcia działania | Wywołanie skupienia przez kolor, skalę i rytm kompozycji |
| Najważniejszy przedstawiciel | Jackson Pollock, także Willem de Kooning | Mark Rothko, także Barnett Newman i Clyfford Still |
Action Painting – obraz jako zapis działania
W malarstwie gestu płótno stawało się miejscem realnego wydarzenia. Jackson Pollock rozkładał podobrazia na podłodze i nakładał farbę przez kapanie, rozlewanie lub chlapanie. Technika ta, nazywana drippingiem, pozwalała uzyskać sieć linii i plam bez wyraźnego centrum kompozycji.
Nie oznaczało to jednak całkowitego poddania się przypadkowi. Pollock kontrolował rodzaj farby, jej gęstość, kierunek ruchu, tempo pracy i relacje kolorystyczne. Przemieszczał się wokół płótna, zmieniał wysokość, z której spadała farba, a kolejne warstwy modyfikowały wcześniejsze ślady. Spontaniczność była częścią metody, nie dowodem braku decyzji.
Harold Rosenberg opisywał płótno jako „arenę wydarzeń”. W tej perspektywie obraz nie jest wyłącznie wynikiem pracy, lecz zapisem spotkania ciała, materiału, czasu i przestrzeni. Odbiorca nie otrzymuje przedstawienia konkretnego przedmiotu, ale ślad działania, który może odczytywać jako napięcie, rytm lub intensywność obecności artysty.
Color Field Painting – siła rozległej barwy
Artyści związani z Color Field Painting ograniczali gwałtowność gestu. Ich obrazy budowały duże, często niemal pozbawione figuracji pola koloru. Barwa nie pełniła funkcji dekoracyjnej ani nie opisywała przedmiotu. Miała bezpośrednio oddziaływać na widza przez skalę, nasycenie, przejścia tonalne i wzajemne sąsiedztwo plam.
W pracach Marka Rothki prostokątne pola zdają się unosić na powierzchni płótna. Ich miękkie krawędzie i subtelne warstwy farby tworzą wrażenie głębi, mimo że obraz pozostaje płaski. Kontakt z takim dziełem wymaga zwolnienia i dłuższego patrzenia. To malarstwo bardziej kontemplacyjne niż performatywne, lecz również ono opiera się na przekonaniu, że obraz może przekazywać doświadczenie bez narracji i rozpoznawalnych postaci.
Oba nurty łączyły duże formaty i kompozycja typu all-over. W takim układzie żadna część obrazu nie dominuje w oczywisty sposób, a wzrok może przechodzić od środka ku krawędziom i z powrotem. Różnica dotyczyła przede wszystkim sposobu budowania obecności obrazu: Pollock eksponował ślad działania, Rothko i Newman – trwanie koloru oraz jego oddziaływanie.
Najważniejsi twórcy Szkoły Nowojorskiej
Ekspresjonizm abstrakcyjny obejmował wiele indywidualnych języków. Do najważniejszych przedstawicieli należeli:
- Jackson Pollock – czołowa postać Action Painting. Rozwinął dripping i kompozycje all-over, w których rytm linii wynikał z ruchu całego ciała wokół płótna.
- Mark Rothko – twórca wielkoformatowych obrazów zbudowanych z miękkich, nakładających się pól barwnych. Jego malarstwo kieruje uwagę ku ciszy, skupieniu i emocjonalnej sile koloru.
- Willem de Kooning – artysta, który łączył abstrakcyjny gest z figuracją. Jego zdeformowane postacie, szczególnie w cyklu kobiet, pokazują, że ekspresjonizm abstrakcyjny nie wymagał całkowitego odrzucenia rozpoznawalnego motywu.
- Barnett Newman – malarz rozległych, jednolitych pól barwnych przecinanych pionowymi pasami, nazywanymi „zipami”. Pasy porządkowały powierzchnię, a zarazem podkreślały jej monumentalną skalę.
Do tego środowiska zalicza się także między innymi Clyfforda Stilla, Lee Krasner i Helen Frankenthaler. Ich prace pokazują, że nurt nie był zamkniętym zestawem technik. Obejmował zarówno gwałtowność malarskiego gestu, jak i subtelne eksperymenty z barwą, plamą oraz chłonnością podłoża.
Dziedzictwo nurtu
Ekspresjonizm abstrakcyjny zmienił pozycję Stanów Zjednoczonych w historii sztuki. Nowy Jork stał się międzynarodowym centrum artystycznym, a malarstwo amerykańskie przestało być postrzegane jako zależne od europejskich modeli. Ruch poszerzył też znaczenie autonomii obrazu. Płótno nie musiało opowiadać historii ani naśladować natury, aby być nośnikiem ważnego doświadczenia.
W latach 60. jego dominacja osłabła, lecz jego idee wpłynęły na minimalizm, pop-art i późniejsze odmiany malarstwa procesualnego. Artyści kolejnych pokoleń przejęli zainteresowanie skalą, materialnością, fizycznym aktem tworzenia i relacją między dziełem a przestrzenią odbioru.
Najważniejsza lekcja tego nurtu polega na tym, że spontaniczność nie wyklucza kontroli. Obraz może powstawać poprzez szybki gest, ale gest ten jest częścią świadomie rozwijanej metody. Ekspresjonizm abstrakcyjny nie sprowadza się więc do przypadkowych plam. To sztuka, w której proces tworzenia sam staje się tematem, a płótno – miejscem realnego, niepowtarzalnego wydarzenia.
Słowniczek pojęć
- Action Painting – malarstwo akcji lub malarstwo gestu, skupione na fizycznym procesie tworzenia i śladzie działania artysty.
- Color Field Painting – malarstwo barwnych płaszczyzn, w którym głównym środkiem wyrazu są rozległe pola koloru.
- Dripping – technika nakładania farby przez kapanie, rozlewanie lub chlapanie jej na płótno, kojarzona przede wszystkim z Jacksonem Pollockiem.
- All-over – kompozycja pozbawiona wyraźnego centrum, w której cała powierzchnia obrazu jest traktowana jako równorzędna.
