Kubizm nie jest błędem w rysunku ani próbą przypadkowego zniekształcenia rzeczywistości. To świadoma konstrukcja obrazu, w której artysta pokazuje przedmiot z kilku stron, rozbija go na płaszczyzny i buduje nowy sposób widzenia. Analizując dzieło kubistyczne, trzeba więc śledzić nie tylko to, co przedstawia, lecz także jak zostało skonstruowane.
Kubizm jako sposób myślenia o przestrzeni
Tradycyjna perspektywa zbieżna zakłada jeden punkt widzenia. Przedmiot oglądany przez artystę zostaje podporządkowany określonemu miejscu obserwatora, a linie prowadzące zbiegają się w głębi obrazu. Taki system tworzy iluzję przestrzeni, ale pokazuje obiekt tylko z jednej strony i w jednym momencie.
Kubizm podważył tę zasadę. Zamiast wybierać jeden punkt obserwacji, artyści próbowali zawrzeć w obrazie wiedzę o przedmiocie, którą zdobywa się przez oglądanie go z różnych stron. Profil twarzy mógł zostać zestawiony z widokiem frontalnym, a bok instrumentu z jego fragmentem widzianym z góry. Nie chodziło o wierne odtworzenie pojedynczego spojrzenia, lecz o ukazanie przedmiotu jako złożonej całości.
Pomocna jest analogia do rozbitego lustra. Każdy fragment odbija inną część rzeczywistości. W kubizmie takie fragmenty nie są jednak przypadkowym chaosem. Artysta porządkuje je na nowo, tworząc obraz, który nie jest już oknem na świat, lecz autonomiczną konstrukcją złożoną z brył, linii, płaszczyzn i barw.
Na tę zmianę wpłynęła między innymi twórczość Paula Cézanne’a. Jego podejście zachęcało do sprowadzania form obserwowanych w naturze do podstawowych brył geometrycznych. Kubistyczna analiza nie zatrzymuje się więc na powierzchni przedmiotu. Pyta, jak jest on zbudowany i jak można pokazać jego strukturę na płaskiej powierzchni obrazu.
Jak krok po kroku analizować obraz kubistyczny?
Nie zaczynaj od oceny, czy obraz jest harmonijny albo przyjemny w odbiorze. Najpierw potraktuj go jak zagadnienie konstrukcyjne. Poniższa kolejność pozwala przejść od rozpoznania tematu do interpretacji sposobu widzenia:
- Ustal, co jest punktem wyjścia. Poszukaj podstawowego motywu. Może to być twarz, postać, gitara, butelka, stół albo martwa natura. Nie zakładaj, że obiekt musi być widoczny od razu. W fazie analitycznej pozostają czasem tylko fragmenty formy, rytm linii i układ płaszczyzn. Zadaj sobie pytanie, jakie przedmioty mogły zostać rozłożone na części.
- Prześledź płaszczyzny i bryły. Zobacz, jak artysta dzieli powierzchnię obrazu. Czy poszczególne fragmenty sugerują wypukłość, zagłębienie, bok albo górną część przedmiotu? Zwróć uwagę na światło. W obrazie kubistycznym nie zawsze opisuje ono jeden spójny obiekt. Często pomaga odróżnić sąsiadujące płaszczyzny i nadaje im ciężar lub kierunek. Ograniczona paleta szarości, brązów i ochry może kierować uwagę na strukturę zamiast na kolorystyczne podobieństwo natury.
- Poszukaj wielu punktów widzenia. Sprawdź, czy jeden fragment pokazuje obiekt z przodu, a inny z boku, z góry lub od dołu. W portrecie można na przykład rozpoznać oko ujęte frontalnie i nos przedstawiony w profilu. Taki układ nie świadczy o braku umiejętności. Jest wynikiem celowego połączenia obserwacji, które w zwykłym spojrzeniu nie występują jednocześnie.
- Odczytaj rolę linii i rytmu. Linie mogą wyznaczać kontur, ale też kierować wzrokiem, dzielić przestrzeń albo budować napięcie. W portrecie Picassa linia przechodząca przez czoło, nos i policzek może zmienić odbiór całej twarzy. Nie tylko opisuje jej kształt, lecz także decyduje o tym, czy twarz wydaje się spokojna, napięta, zamknięta lub poruszona.
- Sprawdź, gdzie kończy się przedmiot, a zaczyna konstrukcja obrazu. W kubizmie obiekt może przestać być najważniejszym tematem. Fragment litery, faktura papieru, pozornie płaska plama albo powtarzający się kształt zaczynają działać jako samodzielne elementy kompozycji. Zobacz, czy artysta jeszcze odtwarza rzecz, czy już buduje jej znak.
Przykładowo, przy analizie kubistycznego portretu nie wystarczy stwierdzić, że twarz została „zniekształcona”. Trzeba sprawdzić, które jej części pokazano z różnych stron, jak linie organizują rysy, gdzie skupia się światło i w jaki sposób kolor wpływa na nastrój. Dopiero po takim oglądzie można przejść do interpretacji emocji.
Kubizm analityczny i syntetyczny – jak je rozróżnić?
Faza analityczna rozkłada przedmiot na części, natomiast faza syntetyczna składa obraz z uproszczonych elementów. Obie strategie wynikają z tego samego odejścia od wiernego odwzorowania, ale prowadzą do innego efektu wizualnego.
| Cecha | Kubizm analityczny | Kubizm syntetyczny |
|---|---|---|
| Cel | Badanie struktury przedmiotu i pokazanie go z wielu stron | Uchwycenie istoty motywu za pomocą uproszczonych znaków i elementów |
| Technika | Rozbicie formy na drobne płaszczyzny i fragmenty | Budowanie kompozycji z większych, czytelniejszych kształtów oraz materiałów |
| Kolorystyka | Najczęściej ograniczona, podporządkowana analizie struktury | Zwykle śmielsza i bardziej zróżnicowana |
| Materiały | Przede wszystkim farba i linia | Także fragmenty papieru, typografia i różne faktury, zwłaszcza w kolażu |
W dziele analitycznym rozpoznanie tematu może wymagać dłuższego patrzenia. Obraz przypomina układ śladów, przez który trzeba przebić się do przedmiotu. W syntetycznym forma często wraca w bardziej komunikatywnej postaci, ale nie jako dokładne odwzorowanie. Gitara może zostać zasugerowana kilkoma charakterystycznymi liniami, a gazeta lub fragment tapety może jednocześnie oznaczać przedmiot i stać się rzeczywistym składnikiem obrazu.
Jak odczytywać emocje i napięcie?
Analiza formalna nie wyklucza osobistego odbioru. Przeciwnie, pozwala ustalić, z czego wynikają odczuwane emocje. Zamiast pytać wyłącznie, czy przedstawiona twarz wygląda na smutną, sprawdź, jakie decyzje plastyczne wywołują takie wrażenie:
- Czy ostre, przecinające się linie kierują wzrok gwałtownie i budują napięcie?
- Jakie emocje wywołuje zestawienie barw, na przykład chłodnych błękitów z ciepłymi brązami albo przygaszonych tonów z nagłym akcentem koloru?
- Czy płaszczyzny wydają się stabilne, czy sprawiają wrażenie przesuwania i obracania się?
- Czy przedmiot pozostaje rozpoznawalnym obiektem, czy staje się przede wszystkim znakiem i elementem rytmu?
- Czy powtarzające się kształty wzmacniają spokój kompozycji, czy przeciwnie, powodują wrażenie ścisku i ruchu?
Warto rozdzielić dwa poziomy odbioru. Pierwszy dotyczy tego, co rozpoznajesz, drugi – tego, co dzieje się między elementami obrazu. Linia może zmienić wyraz twarzy, nawet gdy oczy, usta i nos pozostają czytelne. Ograniczona paleta może skupić uwagę na powadze modela, a rozbicie formy może sugerować wielość stanów lub jedną emocję oglądaną z różnych stron.
Kubizm uczy, że patrzenie nie jest biernym rejestrowaniem rzeczywistości. Gdy rozpoznasz temat, prześledzisz płaszczyzny i odnajdziesz połączone punkty widzenia, obraz zaczyna działać jak narzędzie poznawcze. Po takiej lekturze także codzienne przedmioty trudniej traktować jako oczywiste i dane raz na zawsze.
